Dit essay in de Wall Street Journal van Yaroslav Trofimov over de affaire Khashoggi was zo inzichtelijk, dat ik het integraal vertaald heb en hier beschikbaar maak. Met extra beeld en achtergrondinformatie. Doe er je voordeel mee.

Wall Street Journal, , 28 oktober 2018, 12 minuten leestijd

De Turken en de Saoedi’s zijn eeuwenlang aartsvijanden geweest. Nu heeft de Khashoggi-affaire hun felle rivaliteit nieuw leven ingeblazen — en kan de nasleep de politiek van het Midden-Oosten op zijn kop zetten.

ZATERDAG ESSAY Door Yaroslav Trofimov

Twee eeuwen geleden, in de herfst van 1818, werd een Saoedische monarch in kettingen naar Istanboel gebracht. Hij werd aan een juichende menigte buiten de Hagia Sophia moskee in een kooi getoond. En toen, te midden van feestelijk vuurwerk, werd zijn hoofd afgehakt.

Deze gruwelijke episode in de gedeelde geschiedenis van Turkije en Saoedi-Arabië is nog niet in het openbaar genoemd, in verband met de ruzie tussen de twee landen rond de moord op de Saudische journalist Jamal Khashoggi, in het consulaat van dat koninkrijk in Istanboel. Maar het besluit van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan om het huis van Saud voor de dood van de heer Khashoggi te veroordelen, kan het beste worden verklaard vanuit de lange erfenis van rivaliteit tussen de twee soennitische moslimmachten, beiden belangrijke Amerikaanse bondgenoten.

Na de moord op Khashoggi, verklaarde Erdogan dat Turkije “het enige land is dat de moslimwereld kan leiden.” Dit is natuurlijk ook de rol die het Huis van Saoed voor zichzelf ziet. Het koninkrijk herbergt immers de heiligste plaatsen van de islam in Mekka en Medina, en zwaait de scepter over de Hadj-bedevaart naar deze plaatsen, die elk jaar meer dan twee miljoen moslims naar het land brengen.

In deze strijd kan Iran, wiens sjiitische versie van de islam een ​​kleine minderheid van de overwegend soennitische moslimwereld vertegenwoordigt, niet echt concurreren. Voor nu is Teheran blij, om vanaf de zijlijn toe te kijken, terwijl haar twee belangrijkste regionale rivalen elkaar ondermijnen, en Westerse mogendheden weinig opties laten om te arbitreren.

Saoedi-Arabië’s 33-jarige kroonprins Mohammed bin Salman probeert al sinds zijn vader de troon besteeg in 2015 de ambities van Riyad om het Midden-Oosten te leiden harder te maken. Het schatrijke Saudi-Arabië heeft zich decennialang verlaten op ‘achter de schermen’ chequebook-diplomatie. Prins Mohammed heeft dit pad verlaten, om een coalitie met soennitische staten als de Verenigde Arabische Emiraten en Egypte te vormen, waarmee hij een ​​oorlog tegen de Iraanse bondgenoten in Jemen begon. Hij legde Qatar een embargo op, in een vergeefse poging het regime aldaar te veranderen. Bin Salman probeerde zich ook te bemoeien met de Libanese politiek, door de premier van die natie te dwingen tijdens een verblijf in het Saudische koninkrijk aan te kondigen dat hij zou aftreden. Een besluit dat de Libanese premier bij zijn thuiskomst introk.

Ligging van de twee rivalen, en hun omringende staten

Saoedi-Arabië en haar bondgenoten hebben de Moslimbroederschap, een islamitische politieke beweging die vijandig staat tegenover invloed van de VS in de regio (en die verbonden is met Hamas), meedogenloos vervolgd. Hoewel de Broederschap zich, de islamitische wet volgend, in naam committeert aan democratie, treedt ze in Egypte en Sudan steeds autocratischer op. Tayyip Erdogan steunt al sinds de Arabische lente in 2011 de activiteiten van de groepering in de Arabische wereld, Jamal Khashoggi stond positief tegenover een aantal van de doelstellingen van de Broederschap.

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan (rechts) en prins Mohammed bin Salman tijdens een vriendelijker moment, op de G-20 top in Hangzhou, China in 2016. FOTO: KAYHAN OZER / ANADOLU AGENTSCHAP

Erdogan heeft zich verschillende keren ingespannen om de politieke renaissance van Saoedi-Arabië te keren. Hij stuurde Turkse troepen om Qatar tijdens het embargo te beschermen, verdreef Saoedische bondgenoten uit Somalië en kondigde een deal aan, om een ​​eiland in de territoriale wateren van Soedan in de Rode Zee te huren, dicht bij Saoedi-Arabië. Mogelijk om er een militaire basis te vestigen. Erdogan is in de laatste jaren een luidruchtig voorvechter geworden van traditionele moslim-stokpaardjes, zoals de strijd om een onafhankelijk Palestina, en van nieuwe, zoals het lijden van de Rohingya in Myanmar. Istanboel is een favoriete trefplaats geworden voor islamitische dissidenten uit de gehele Arabische wereld.

“De strategie van het Turkse buitenlandse beleid is erop gericht om moslims weer trots te maken”, zei Soner Cagaptay, een wetenschapper aan het Washington Institute for Near East Policy en auteur van een recente biografie van Tayyip Erdogan, “De Nieuwe Sultan.” Erdogan wil dat de Turken onder zijn toezicht, met een afgestofte, gemoderniseerde versie van het Ottomaanse verleden als inspiratie, de moslimwereld weer naar grootsheid leiden.”

‘Turkije is de belangrijkste reden dat de vorige twee Saoedische staten van het wereldtoneel zijn verdwenen. ’

Er zit een lange geschiedenis achter deze bewering. De sultan in Istanboel is vier eeuwen lang de religieuze leider, of kalief, van de gehele moslimwereld geweest. Zijn geestelijke autoriteit werd erkend tot ver buiten de grenzen van het Ottomaanse rijk, dat op zijn hoogtepunt delen van Midden- en Oost-Europa, Noord-Afrika en het hele Arabische schiereiland omvatte.

Westers fantasieschilderij van Osman I, stichter van het Ottomaanse Rijk rond 1300 na Christus. Het naar hem genaamd rijk zou meer dan vier eeuwen bekendstaan als de onbetwiste grootmacht van het Midden-Oosten. Hoewel slechts een klein vorstendom tijdens het leven van deze Osman Bey, groeide het in de eeuwen na zijn dood uit tot een wereldrijk. Kort na het einde van de Eerste Wereldoorlog stortte het ineen.

Het Turkse kalifaat werd pas in 1924 afgeschaft, zes jaar nadat de Ottomanen de controle over Mekka en Medina verloren hadden aan een door het Britse rijk gesponsorde Arabische opstand, tijdens de Eerste Wereldoorlog. De moderne, seculiere Turkse Republiek, die oprees uit de as van het Ottomaanse rijk, nadat dit onder de voet was gelopen door de geallieerden tijdens WOI, verbande de laatste sultan, Mehmed VI, naar Europa in 1922.

Met de Ottomanen van het wereldtoneel, breidde het Huis van Saoed zich snel uit, vanuit zijn woestijnbolwerken, naar een groot deel van het Arabische schiereiland. Het Huis van Saoed veroverde eerst Mekka, en vestigde daarop een krachtige nieuwe staat in 1932.

Jamal Khashoggi was nazaat van een Turks gezin, dat zich in het Ottomaanse tijdperk in Arabië vestigde — vandaar dat Turkse kranten zijn achternaam meestal op de Turkse wijze als Kasikci spellen, wat lepelmaker betekent. Om zijn verwantschap met het moederland aan te geven.

De laatste Sultan van het Ottomaanse rijk, Mehmed VI, in 1922 in Turkije, kort voordat hij werd verbannen en naar Malta vluchtte. FOTO: GETTY IMAGES

Voordat Tayyip Erdogan zo’n tien jaar geleden zijn neo-Ottomaanse politiek — en een meer autoritair bestuur — omarmde, was de moderne Turkse staat niet erg geïnteresseerd in het leiden van de moslimwereld. Ze was er tevreden mee, de religieuze bekering van moslims aan Saudi-Arabië over te laten. Turkije sloot zich in die tijd aan bij de NAVO, zocht lidmaatschap van de Europese Unie, en koesterde nauwe militaire banden met Israël.

Het nieuwe Turkije van Erdogan echter, daagt de hegemonie van Saoedi-Arabië uit, door een alternatief islamitisch model aan te bieden. Dit zegt Madawi al Rasheed, een Saoedisch professor aan de London School of Economics en de auteur van een geschiedenis van Saoedi-Arabië. “Het nieuwe Turkse beleid is een existentiële bedreiging voor Saoedi-Arabië, omdat het de islam met een vorm van democratie combineert,” aldus dr. Rasheed. “Erdogan heerst nog steeds over een republiek, met een parlement, oppositiepartijen en een civiele samenleving — Saoedi-Arabië heeft zoiets niet.”

Veel absoluter dan de monarchie van het huidige koninkrijk op het Arabische schiereiland, wordt het inderdaad niet. Saoedi-Arabië is de derde staat, die gerund wordt door het Huis van Saoed, sinds de familie-alliantie samen met de puriteinse predikant Muhammed ibn Abdel Wahhab, zo’n duizend jaar na de dood van de profeet Mohammed, de bedoeïenen van het Arabische schiereiland in 1745 verzamelde, onder de vlag van een compromisloze nieuwe belijdenis van de islam (sindsdien bekend als het Wahhabisme).

De eerste Saoedische staat verdween toen een Ottomaans keurkorps, bestaand uit voornamelijk Turkse en Albanese soldaten, de Saoedische hoofdstad Diriya veroverde, aan de rand van huidige Riyad, op 11 september 1818. De stad werd totaal verwoest. Volgens berichten van een Russische diplomaat uit die tijd liet de Turkse sultan vervolgens de gevangen genomen Saoedische heerser, Abdullah bin Saud, naar Istanboel escorteren, samen met de opperste Wahhabi-imam. Nadat de afgezette Saudische monarch op het plein buiten de Hagia Sophia was onthoofd, werd zijn lichaam drie dagen lang in het openbaar ten toon gesteld, met zijn afgehakte hoofd onder zijn arm. (Wat de Wahhabi- imam betreft, hij werd volgens de diplomaat naar de bazaar van Istanboel gestuurd om daar onthoofd te worden.)

In Ottomaanse ogen waren de Saoedi’s bloeddorstige moordenaars, die de heilige stad Karbala in het Ottomaanse Irak hadden geplunderd, 4.000 burgers (de meesten van hen sjiieten) hadden afgeslacht, en heiligdommen in Mekka en Medina hadden vernietigd. Om de ondergang van de eerste Saoedische staat en de bevrijding van de twee heilige moskeeën te vieren, liet de Ottomaanse sultan zelfs schuldenaren vrij uit de kerkers in zijn rijk.

In de decennia die hierop volgden, herbouwde een andere tak van het Huis van Saud de stad Diriya en heroverde een groot deel van het Arabische schiereiland. Dit leidde tot een nieuwe Ottomaanse militaire invasie in 1871. Snel oprukkend langs de Perzische Golfkust, beroofden de Ottomanen de tweede Saoedische staat opnieuw van een groot deel van haar grondgebied, waaronder de oostelijke gebieden, die later het grootste deel van de olie van het koninkrijk bleken te bevatten. In de daarop volgende jaren maakte een rivaliserende Arabische stam, die loyaal was aan Turkije, een einde aan wat er nog over was van het tweede Saoedische rijk.

Het Ajyad-fort was een Ottomaanse citadel, die op een heuvel stond, met uitzicht op de Grote Moskee van Mekka en de Kaäba, in wat nu Saudi-Arabië is. Het fort werd in 1780 gebouwd en in 2002 door de Saoedische regering afgebroken, waarna de Mekka Royal Hotel Clock Tower op de plek van het Turkse fort werd neergezet,

Mekka rond 2000, Onder de rode pijl bevindt zich het Ottomaanse fort van Ajyad, gebouwd in 1780, deze historische Ottomaanse citadel werd in 2002 verwoest om een hotel te bouwen.

Mekka rond 2017, het historische fort en de overige bebouwing zijn gesloopt, om plaats te maken voor het reusachtige Makkah Clock Royal Tower Fairmont Hotel. De rode cirkel staat verkeerd, de enorme Saoedische klokkentoren staat precies bovenop de plek van het Ottomaanse fort.

Deze geschiedenissen zijn verre van vergeten in het Midden-Oosten . De vader van Saudi-Arabië’s huidige koning Salman, en oprichter van de derde, huidige Saoedische staat, koning Abdulaziz, begon zijn bestuur als vazal van de Ottomanen. Hij was de man die streed tegen de Turken tijdens de Eerste Wereldoorlog, en hen voorgoed uit Arabië verdreef. Ooms van Prins Mohammed bin Salman hebben deelgenomen aan die veldslagen tegen de Turken en hun plaatselijke Arabische bondgenoten.

De Saoedi’s hebben sindsdien hard gewerkt om alle resterende sporen van het Ottomaanse verleden uit hun rijk te wissen. In 2002 verwoestten ze het historische Ajyad-fort in Mekka. Een van de vele oude Ottomaanse gebouwen, die onder Saoedische bulldozers zijn beland. “De Saoedische koninklijke familie zal nooit vergeten hoe de Ottomanen — de Turkse soldaten, tot twee keer toe kwamen en hun staat vernietigden. Mensen hebben de neiging om het in goede tijden te vergeten, maar het komt steeds weer terug,” zei Abdulkhaleq Abdulla, een prominente politicoloog en voormalig professor in de Verenigde Arabische Emiraten.

‘Met de Khashoggi-affaire, heeft Tayyip Erdogan zijn kans gegrepen om wereldwijde verontwaardiging tegen zijn rivaal aan te wakkeren. ’

De Verenigde Arabische Emiraten hadden afgelopen december hun eigen akkefietje met Erdogan, rond het Turkse verleden in Saoedi-Arabië. De minister van Buitenlandse Zaken van de Emiraten retweette een post, waarin Fakhreddin Pasha, de laatste Ottomaanse gouverneur van Medina, wordt beschuldigd van plunderingen. Deze gouverneur liet tijdens de val van het Ottomaanse rijk de oude bibliotheek van de heilige stad integraal naar Istanboel verschepen, vlak voordat Medina belegerd zou worden door Arabische opstandelingen. Hij weigerde zich vervolgens over te geven, en beval zijn uitgehongerde Turkse soldaten om de stad te blijven verdedigen en sprinkhanen te eten. Ook nadat de Ottomaanse sultan zijn nederlaag toegegeven had in 1918. Erdogan beklaagde zich naar aanleiding van de retweet over de ‘onbeschaamdheid’ van de minister van de Emiraten, en Ankara hernoemde prompt de straat waaraan de ambassade van de Verenigde Arabische Emiraten is gevestigd, naar de bewuste gouverneur Fakhreddin Pasha, die in Turkije als een oorlogsheld wordt beschouwd.

Tot de dood van Jamal Khashoggi leek de door de Saudi’s geleide alliantie met de Verenigde Arabische Emiraten en Egypte aan de winnende kant in de regio. Turkije leek alleen van Qatar en mogelijk van Soedan steun te kunnen verwachten. Dat was deels vanwege het feit dat president Donald Trump al zijn kaarten in de regio had gezet op prins Mohammed — zijn strategie om Iran in bedwang te houden berustte grotendeels op de Saudi’s. Dit was ook een gevolg van politieke acties van Tayyip Erdogan zelf, zoals zijn toenadering tot Iran en Rusland, en zijn beslissing om een ​​Amerikaanse predikant, Andrew Brunson, gevangen te nemen, terwijl hij de uitlevering eiste van een in Pennsylvania wonende islamitische geestelijke, die Turkije beschuldigde van het organiseren en verijdelen van de poging tot staatsgreep in 2016. Washington nam dat niet licht op.

Nu Saudie-Arabië zich met de Khashoggi-affaire wereldwijde woede op de hals heeft gehaald, grijpt Erdogan zijn kans. De recente vrijlating van Brunson in Turkije heeft de betrekkingen met Washington verbeterd. Een aantal informatielekken door Turkse functionarissen, dwingt Saoedi-Arabië — dat aanvankelijk volhield dat Khashoggi het consulaat levend had verlaten — intussen tot een ​​gênante publieke schuldbekentenis. Het heeft moeten toegeven dat de journalist inderdaad gedood is, door een speciaal daartoe gezonden team, op zijn eigen diplomatieke grond. De Saoedi’s ontsloegen twee hoge functionarissen die dicht bij de prins staan, naar aanleiding van het incident, en blijven verder terugkrabbelen. Op donderdag gaven ze toe dat de moord inderdaad opzettelijk was, en niet, zoals aanvankelijk beweerd werd, de toevallige uitkomst van een ‘vechtpartij’.

Koning Abdulaziz, ook bekend als Ibn Saud, in de jaren vijftig. Hij bevocht het Ottomaanse rijk tijdens de Arabische opstand in de Eerste Wereldoorlog, en verenigde Saoedi-Arabië als een staat in 1932. FOTO: ALAMY

Erdogan wil dat de Saudische verdachten terechtstaan ​​in Turkije. Hij wijst daarbij met zijn vinger naar de hoogste kringen binnen de Saoedische staat. Hoewel Erdogan Prins Mohammed niet persoonlijk beschuldigt van de moord op Khashoggi, hebben naaste medewerkers van de Turkse leider dat herhaaldelijk gedaan. Prins Mohammed “is een van de schuldigen van de moord”, en Saoedi-Arabië wordt geconfronteerd met “misschien wel het moeilijkste proces sinds de oprichting van deze staat“, schreef Saadet Oruc, een van de meest getrouwe adviseurs van Erdogan deze week in een Turkse krant. Prins Mohammed “heeft Khashoggi’s bloed aan zijn handen” en de moord zal “als een vloek” over de prins blijven hangen, aldus een andere adviseur van Erdogan, Ilnur Cevik.

Erdogan lijkt erop uit om Prins Mohammed zijn politieke gezicht op het wereldtoneel te laten verliezen. Nog ambitieuzer, hoopt hij wellicht, dat diens vader, Saudi-Arabië’s bejaarde koning Salman, binnen het koninkrijk onder druk wordt gezet om een ​​andere opvolger aan te wijzen. Volgens Sinan Ulgen, hoofd van de Edam denktank in Istanboel, wil “Turkije uiteindelijk de invloed van de kroonprins internationaal, regionaal en waar mogelijk in Saoedi-Arabië zelf, minimaliseren. Zijn imago als hervormingsgezinde leider is al aangetast.”

Prins Mohammed, die woensdag belde met Erdogan, beweert intussen bij hoog en bij laag dat de betrekkingen tussen Turkije en Saoedi-Arabië sinds de dood van Jamal Khashoggi nog altijd uitstekend zijn. Hij zei dat zolang hijzelf, koning Salman en Erdogan aan de macht blijven, niemand in staat zal zijn om een ​​wig te drijven tussen de twee broederlijke moslimlanden.

In Ankara zijn de herinneringen echter nog vers aan een uitspraak van Prins Mohammed, slechts een paar maanden oud. Tijdens een bezoek aan Egypte, beschreef hij toen Erdogan botweg als onderdeel van een “driehoek van het kwaad”, naast Iran en de extremisten van de Islamitische Staat.

Hoewel Saoedi-Arabië een veel repressiever regime heeft dan Turkije, dat in ieder geval in naam onafhankelijke pers- en oppositiepartijen heeft, behoren beide landen evenals Iran tot ‘s werelds grootste schenders van mensenrechten. Turkije heeft volgens persvrijheidsgroeperingen onder Erdogan meer journalisten gevangen gezet dan enige andere staat. Het land heeft tegenstanders tot ver in het buitenland achtervolgd, met een unilateraal programma van uitleveringen, hoewel het niet de doodstraf kent.

Dankzij de Khashoggi-affaire kan Erdogans Turkije eindelijk op geloofwaardige wijze de morele superioriteit claimen, die het land zichzelf zo graag toedicht — een belangrijke voorwaarde voor de regionale ambities van Ankara.

“Een van de meest verbazingwekkende ironieën van deze hele affaire, is hoe ’s werelds grootste cipier van journalisten, op dit moment als een toonbeeld van persvrijheid en rechtsbescherming wordt gezien,” aldus Steven Cook, een senior fellow voor het Midden-Oosten bij de Council on Foreign Relations in Washington . “Niet alleen dat — Turkije, dat in het recente verleden volledig onverantwoordelijk heeft gehandeld wat betreft Iran, Syrië, de vrede in het Midden-Oosten, zelfs wat betreft de stabiliteit in de Hoorn van Afrika, wordt momenteel gezien als een bron van regionale stabiliteit, in vergelijking met de roekeloze Saoedi’s.”

yaroslav [.] trofimov [@] wsj.com